هنر رقص در فرهنگ تاجیکان

رستم عجمی؛ استاد اکادمی ملی علوم تاجیکستان

چکیده:

رقص تنها هنری است که از ابتدا پا به پای بشر رشد کرده و در طول تاریخ به شکل­‌های مختلف در فرهنگ هر جامعه ظهور کرده‌­است. کسی نیست در جهان، حتا برای یک‌بار، رقص را تجربه نکرده باشد.

پرخواننده‌ترین‌ها

رقص تنها هنری است که از ابتدا پا به پای بشر رشد کرده و در طول تاریخ به شکل­‌های مختلف در فرهنگ هر جامعه ظهور کرده‌­است. کسی نیست در جهان، حتا برای یک‌بار، رقص را تجربه نکرده باشد. رقص نوعی شراب روح و ابراز شوق و احساسات حالات درونی انسان است که پیوند ناگسستنی با موسیقی دارد. رقص از گذشته تا کنون در جشن­‌ها، عیدها و یا  مراسم خاص به دلیل شادی و خوشی یا پیروزی یا هر چیزی دیگر در میان مردم، خانواده‌­ها، گروه­‌های خاص و حتا در سطح حکومت­‌های جهان رایج بوده و بخشی از فرهنگ هر جامعه به حساب می‌­آید.

رقص که در تاجیکستان به آن «اَرغُشت»،«بازی»، «لرزان»، «اصول»می گویند، ریشه در فرهنگ، و تاریخ ملت تاجیک دارد و عرف و عادات و آداب و رسوم خلق تاجیک را در آینۀ هنر رقص می‌­توان دید.  در فرهنگ و تاریخ تاجیکان به خصوص فرهنگ بومی و فولکلوری، انواع رقص‌­ها دیده ‌می­‌شود که در طول تاریخ به شکل‌­های متنوع ظهور کرد‌‌ه­ است و نسل به نسل از طریق مردم عادی با اسلوب خاص با تصاویر زیبا  در جشن­‌ها  اجرا و تا به امروز حفظ شده ­است.  هرکدام از این نوع رقص­‌ها مربوط به یک آیین وسنت خاص است.  در فرهنگ رقص بومی و خلقی تاجیکان، هر نوع رقصی، تجربه‌­ای از گوشه‌ی بی کران  زندگی مردم است که با طبیعت و هستی و زیست آن‌ها در ارتباط بوده­ است. رقص­‌های هم‌چون «شیربازی»، «عقاب بازی» و «روباه بازی» که با پوشیدن نقاب و با حرکت­‌های ویژه؛ رفتار و حرکت­‌های حیوانات و پرندگان را تقلید می‌­کنند،  ریشه در تاریخ کهن تاجیکان دارد که حیوانات در گذشته به خصوص در عصر شکار و کشاورزی نقش مهمی داشته ­اند.

بخشی از رقص­‌ها نیز مربوط به رقص­‌های مراسمی است؛ مانند «پای‌عمل» که در روز دفن مرده از طرف خویشاوندان مرده در برخی از نواحی تاجیکستان به خصوص در بدخشان، اجرا می­‌شده ­است. هم‌چنین رقص‌­های به مانند«گلیم بافی»، «اَرغُشت آشپزی» که مربوط به رقص­‌های وقت کار است. برخی از رقص­‌ها نیز مخصوص مردان است. به مانند « شمشیربازی»، «چوپان بچه»، «آتش بازی»، «کلتک بازی»که بیان‌گر چست و چالاکی است و شجاعت مردان را نشان می­‌دهد. برخی از رقص­‌ها نیز ویژگی تئاتری پیدا کرده ­اند. به مانند «اسپک‌بازی»،«اشتر به قطار»، «باباپیرک»، «مغول‌بازی»،  که در تئاتر اجرا می­‌شوند. تمام این نوع رقص­‌ها، بومی و ملی بوده و دارای معنا و فلسفۀ خاص هستند و درجشن­‌ها و عید­ها با لباس و پوشش مخصوص اجرا می‌­شده ­اند و می­‌شوند. نوع دیگری از رقص که بعد ازپیدایش اسلام وارد حوزۀ جغرافیای ما شده است؛ رقص عارفانه است که به آن «سماع» می‌گویند. این نوع رقص ریشه در اندیشه­‌های صوفیانه و عارفانه دارد که با تفکر و حالت درونی در خانقاه ها برگزار می‌شده ­است. شناخته‌­ترین عارفی که رقص عارفانۀ وی تاکنون زنده ­است، جلال الدین محمد بلخی، معروف به مولانا یا رومی است.

رقص در هر گوشه­‌ی  تاجیکستان با ویژگی و عناصر خاص آن منطقه اجرا می­‌شود. چنین عنصرها و ویژگی­‌ها در هنر رقص تاجیک، در مناطق  مختلف تاجیکستان، بیان‌گر ویژگی­‌های هنر و فرهنگ هر منطقه­ است. به خصوص رقص کولابی، خجندی و پامیری که با حرکت‌­ها و ایما و اشاره‌­های  خاص و پوشش مخصوص لباس اجرا می­‌شوند. مثلا «رقص آستین یا رقص چکن»، یکی از رقص‌های ملی تاجیکان است که در سراسر تاجیکستان معروف و مشهور است. این نوع رقص با نواختن دایره و حرکت­‌های مخصوص لباس آستین بلند، توسط بانوان در جشن­‌های عروسی و ملی اجرا می‌­شود. در قدیم این نوع رقص توسط مادربزرگ داماد، هنگام آوردن عروس به منزل داماد اجرا می­‌شد. وی با چنین رقصی، یعنی؛ جُنباندن آستین­‌های خود، آرزوی «راه سپید» را برای عروس و داماد می­‌کرد. اصطلاح « راه سپید» در تاجیکستان به معنای دور بودن هر چشم بد و اتفاق­‌های بد، برای عروس و داماد یا شخصی که  در حال سفر است، استفاده می‌­شود.

رقص تاجیک جایگاه خاصی دارد. در آن اصالت فرهنگی و هویت ملی تاریخ تاجیکان نازکانه و ظریفانه انعکاس یافته­ است. به همین دلیل صنعت رقص تاجیک از قدیم شهرۀ عالم بوده ­است. هنرمند تاجیک، نظام نورجاناف  در کتاب  خود « عالم بی­کرانۀ رقص تاجیک» از رقاصان حرفه‌ای اوراتپه، خجند، و سمرقند یاد می­‌کند که به رقاصان دربار امپراتوری چین  در زمان­‌های قدیم درس رقص یاد می داده­ اند. بعد از انقلاب اکتبر و آغاز دورۀ شوروی، رقص فولکلوری و بومی تاجیک  با حفظ اصالت فرهنگی و خلقی خود، با رقص­‌های تازه، آمیخته شد و مسیر رسمی شدن و حرفه­‌ای شدن را پیش گرفت. در تمام کشورهای جماهر شوروی رقص به شکل رسمی آموزش داده می­‌شد. از آن زمان تا کنون اَنسَمبُل –Ансамбл – های زیادی در تاجیکستان ظهور کرده­ اند. از جمله « اَنسَمبُل لاله»، « اَنسَمبُل زیبا»،«اَنسَمبُل گلریز»، «اَنسَمبُل جهان آرا»، «اَنسَمبُل پدیده»، «اَنسَمبُل مهستی»، «اَنسَمبُل فیروزه»،  «اَنسَمبُل پرستو» و…که هر کدام از این گروه­‌ها، در بین جوانان معروف و محبوب هستند. درصحنۀ رقص تاجیک از قدیم تاکنون بانوان زیادی درخشیدند وبرخی از آنها درنمایندگی از هنر رقص تاجیک درکشورهای جهان صاحب مقام و جا شده­ اند. از جمله زیبا امینزاده، ممتاز اشوره ناصرآوا،عزیزه عظیم‌­آوا،زهرا کریم‌آوا، گوهرمیر جمعهآوا، ملکه قلندرآوا، سوری­‌گل قربان­‌آوا، سعیده فیض ­علی­‌آوا،زلیخا رحیم‌آوا، صدبرگ قاسم‌آوا، عرفی‌ماه دولتآوا، و…  که هر کدام از این هنرمندان در رشد و تحول صنعت رقص تاجیک نقش موثر و مهمی داشته ­اند.

امروزه که جهان به دلیل پیشرفت تکنولوژی،  دهکده‌­ای کوچکی را می­‌ماند و در حال ادغام فرهنگ­‌ها و هنرها با هم‌دیگر است، برخی از انواع رقص­‌ها از مرزهای کشور خود فراتر رفته و دل جوانان و مردمان دیگر کشورها را نیز تسخیر کرده ­است. از جمله رقص تاجیکی چنین بوده ­است. در عصر فن‌­آوری و شبکه‌­های اینترنتی معمولا به راحتی می­‌توان هنر و فرهنگ سایر ملل دیگر را دید وآموخت. به همین سبب در دورۀ استقلال خیلی ازهنرمندان و رقاصان خارجی از جمله از کشورهای آمریکا، روسیه، بلاروس، فرانسه، آلمان و …شیفتۀ رقص تاجیکی شده و با آموختن رقص تاجیکی در اَنسَمبُل‌­های تاجیکستان، توانستند هنر رقص تاجیکی را در جهان معرفی کنند. هم‌چنین برعکس، خیلی  از هنرمندان و رقاصان تاجیک نیز شیفتۀ رقص­های مدرن جهان شده و با آموختن و آمیزش آن در رقص تاجیک، تحولی در سبک رقص تاجیک به وجود آوردند که از نظر زیبایی شناسانه قابل ستایش و تحسین است.

به اشتراک بگذارید:

به اشتراک گذاری بر روی facebook
به اشتراک گذاری بر روی twitter
به اشتراک گذاری بر روی telegram
به اشتراک گذاری بر روی whatsapp
به اشتراک گذاری بر روی email

مطالب مرتبط

چرا غزه – پر جمعیت‌ترین مکان کرۀ زمین – روی نقشۀ گوگل تار دیده می‌شود؟

با اینکه تصاویر باکیفیت در اختیار شرکت‌های ماهواره‌ای قرار دارد، قسمت عمدۀ سرزمین‌های اسرائیل و فلسطین در گوگل اِرث با کیفیت پایین ظاهر می‌شود و به سختی می‌توان از طریق نقشۀ گوگل اتومبیل‌ها را در غزه دید.

راهبرد فشار حداکثری بر پایتخت

به نظر می‌رسد که راهبردی برای از پا درآوردن کابل طراحی شده است که برمبنای آن جلو تامین سوخت و برق پایتخت را می‌گیرند، در داخل شهر خراب‌‌کاری می‌کنند و در نظر دارند آن را محاصره کنند.