یلدا در شمالی‌ترین مرز آناهیتا

رستم عجمی؛ استاد اکادمی ملی علوم تاجیکستان

چکیده:

شب یلدا هرچند در تاجیکستان به این نام بین مردم شناخته شده نیست، اما میان فرهنگیان و تحصیل­‌کردگان تاجیک یک نام آشناست.

پرخواننده‌ترین‌ها

شب یلدا هرچند در تاجیکستان به این نام بین مردم شناخته شده نیست، اما میان فرهنگیان و تحصیل­‌کردگان تاجیک یک نام آشناست. شب یلدا که در تاجیکستان به شب چله معروف است یکی از جشن­‌های کهن و باستانی است که ریشه در فرهنگ مردمان آریایی‌نژاد دارد. این جشن در ایران و افغانستان با رسم و رسوم خاص برگزار می‌­شود. و از جایگاه ویژه‌­ای بین مردم این دو سرزمین برخوردار است. در تاجیکستان متاسفانه سال‌ها است که فراموش شده است هرچند در میان برخی خانواده­‌ها و کشاورزان یا در مناطق دوردست تاجیکستان یا شهرهای تاریخی سمرقند، بخارا، فرغانه و ترمز رایج است، اما نه به شکلی که در میان اهالی ایران و افغانستان و در اقصی نقاط این دو کشور هم‌زبان،  امروزه جشن گرفته می‌­شود. شب چله، آخرین شب تیر­ماه ( پاییز) و آغاز فصل زمستان است. طولانی‌ترین شب و کوتاه ترین روز. وجه تسمیه‌ی شب چله، چهل شب زمستان سرد است که در تاجیکستان به آن چلۀ کلان می­‌گویند و بعد از آن چلۀ خرد می‌­آید که  از نظر سردی سبک‌تر از چلۀ کلان است. عدد چهل در فرهنگ تاجیکان دارای اسرار و رمزهای زیادی است که با این عدد خیلی از مراسم و آداب و رسوم تاجیکان نام‌گذاری شده­ اند. مانند چهل دختران، چهل‌یاسین، چله‌نشینی، چله‌گریزان  و… که هر کدام از این نام‌­ها مربوط به یک آیین خاص است و  پیدایش آن‌ها آمیخته است با فلسفۀ زندگی و تجربه  و فرهنگ مردم. شب چله یا یلدا نیز طبق باورهای قدیم بر می­‌گردد به تولد خورشید در این شب. واژۀ یلدا که ریشۀ آن در لغتنامۀ دهخدا سُریانی ذکر شده است به معنی میلاد عربی، زایش، تولد، آمده ­است.

ابوریحان بیرونی از این شب با نام میلاد اکبر و میلاد خورشید یاد کرده­ است. دانش‌مندان و تاریخ‌نگاران پیشینۀ جشن یلدا را ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح می‌­دانند. در شب یلدا خانواده‌­ها  دور هم جمع می­‌شوند و با آراستن چراغ و شمع تا صبح بیدار می‌­مانند. در این شب افراد مسن‌تر خانواده­‌ها برای حاضرین به خصوص خردسالان قصه­‌های زیبا و قدیمی می­‌خوانند. جوان‌ترها  به شعرخوانی می­‌پردازند  و از شعر حافظ به امید نیک اقبالی و خوشبختی فال می­‌گیرند و برخی نیز شاهنامه خوانی می­‌کنند . در این شب سفره­‌ای آراسته می­‌شود که در آن هندوانه، انار، آجیل، شیرینی و میوه­‌های گوناگون چیده می‌­شود. هر کدام از این میوه­‌ها جنبه‌ی نمادی داشته و بیان‌گر رمز و رازی است که به باور و اعتقاد مردمان ارتباط دارد. مثلا هندوانه و انار به خاطر رنگ سرخ آن‌ها، نمایندۀ خورشید هستند و دیگر میوه­‌ها و شیرینی­‌ها نماد برکت و افزایش خوشی‌­ها و نیکی­‌ها  در زندگی مردم است. اما در تاجیکستان و مناطق دور دست این سرزمین و سمرقند، بخارا، فرغانه و ترمز  این رسم بازماندۀ باستانی در برخی خانواده­‌های اصیل تاجیکی هنوز هم رایج است.

 پروفیسور  روشن رحمانی؛ فولکلور شناس شاخص تاجیک،  با تماس تلفنی که با  ایشان داشتم در رابطه با این جشن چنین  اظهار کردند: «…مردم کهن سال به خصوص ریش سفیدان ۷۸ و ۸۰ ساله یادشان است که این شب را زنده­‌داری می‌­کرده ­اند، دلیل بیدارماندن آن‌ها دفع نحس و بدی و چیزهای اهریمنی از خورشید بوده ­است. هنوز هم در بعضی دهکده‌های دور دست بین موی‌سفیدان این گپ­‌ها کم کم یادشان است. و در قدیم این سنت وجود داشت که تا صبح شمع و چراغ درمی­‌گریاندند ( روشن کردن ) یا آتش روشن می کردند چرا که همان چیزهای اهریمنی از چراغ و روشنی می­‌ترسند به همین خاطر همین شب درازترین را هرچند در خودمان( تاجیکستان ) یلدا استفاده نشود همین شب بیدار می ماندند. در این شب میوه‌های خشک، سیب  و تربُز سرخ ( هندوانه ) می‌گذاشتند. اصل شب یلدا به معنای تولد آفتاب است. در اسطوره­‌های باستان و قدیم این به معنای زاده شدن خورشید و آفتاب است. دو کلمه داریم که یکی مهر و دیگری خورشید؛ مهر علاوه بر معنای خورشید بودن به معنی یلدا و خدا است،  یکی از خداهای قدیمی‌­ترین که در دورۀ اهورامزدا وقتی که اهورامزدا خدای یگانه شد، یکی از خداهای اساسی و اصلی همین مهر بود که در همین شب تولد شد به همین دلیل مردم در این شب بیدار می مانند تا  تولد آفتاب را پیش‌واز بگیرند. و از خورشید نوزاد حفاظت می‌­کنند تا نیروهای اهریمنی و نحس و بدی و تاریکی به آفتابی که نوزاد است نتوانند آسیب برسانند. مردم در زمان پیش، هر شب تا چهل روزگی آفتاب چراغ، آتش، گلخن روشن می کردند و دور این روش‌نایی شعرگویی و قصه گویی و رقص بازی و شکرگزاری می­‌کردند تا تاریکی و نحس و بدی و نیروهای اهریمنی را برانند که به آفتاب خلل ( آسیب ) نرساند تا خورشید نجات یابد. بعد که آفتاب چهل روزه شد دیگر نورش کامل خواهد شد، این مانند همان چله گریزان است که در خانواده‌های تاجیک این رسم هنوز رایج است.

رسم «چله گریزان» چنین است که در فرهنگ تاجیکان بعد از تولد و زایمان کودک، مادر، طفل را چهل روز دور از چشم اغیار و بیگانگان نگاه می‌دارد و هیچ جایی نمی برد و بعد از چهل روز که طفل رشد می‌کند، می‌توانند طفل را به همه نشان دهند یا هرجا که خواستند ببرند. این رسم  ریشه به همین چلۀ آفتاب و یلدا دارد. و وقتی که آفتاب چهل روزه شد، همه شادی می‌کنند که این کودک نجات یافت و دیگر نمی­‌میرد.  چهل روزگی خورشید برابر با جشن سده است به همین خاطر در جشن سده شب تا سحر تمام دهکده‌ها گلخن روشن می کنند که آفتاب چهل روزه شده و این جشن چهل روزگی خورشید است که وی نیرو گرفت و قدرت گرفت و نجات یافت و اهریمن دیگر خورشید را نیست کرده نمی‌­تواند. بعد از آن جشن نوروز می­‌آید که جشن نوجوانی خورشید است و خورشید قدرتمند شده است و وقتی  کشت و کار و دهقانی نیز در این زمان شروع می­‌شود. و همه این جشن­‌ها به خورشید ارتباط دارد که اگر خورشید نباشد برکت از روی زمین خواهد رفت به همین خاطر چنین جشن‌های بین مردم رایج است…»

مردم‌شناس و فولکلورشناس ورزیدۀ  دیگر تاجیک، دکتر دل‌شاد رحیمی، باصحبتی تلفنی که با ایشان داشتم در رابطه با شب یلدا چنین اظهار نظر کردند: « شب یلدا را در حقیقت تا به امروز بعضی از فرهنگیان و اهل علم می‌­دانند و در سرچشمه­‌های ادبی نیز  به معنای  شب دراز آمده است که  برابر با ۲۱ و ۲۲ دسامبر می‌­باشد؛ یعنی پایان ماه آذر و آغاز ماه دی. از مراسم یلدا یا شب یلدا در ۲۰۰ و ۳۰۰ سال آخر کسی با این نام  یاد نکرده است. من هم‌چون محقق مردم‌شناس سرچشمه­‌های زیادی تاریخی و مردم‌­شناسی و فولکلور­شناسی تاجیکان را خواندم، در هیچ کجا در بین مردم تاجیکستان به خصوص آسیای مرکزی و شهرهای سمرقند و بخارا این جشن با نام یلدا دیده و تجلیل نمی‌شود، اما با نام کمی دیگر شب چله معمول و رایج بوده­ است. ما در قدیم تقویم چله شماری داشتیم که تا به امروز محققان نمونه­‌هایش را نشر کرده ­اند. شب چلۀ کلان این عینا همان شب یلدا است. یعنی اگر به اسطوره­‌ها برگردیم این شب زادروز ایزد میترا و مهر است، اما شب چله، میان مردم سده­‌های ۱۹ و ۲۰ که درازترین شب بود زنده داری می­‌کردند و شب‌ها به طاعت و عبادت مشغول می شدند آیات قرآنی و کتاب ها می‌خواندند و غزلیات حافظ و بیدل و سعدی می‌خواندند… من از یک موی‌سفید سال‌خورده از شهر حصار شنیده بودم که او می­‌گفت که در شب چله خوردن تربُز ( هندوانه ) ثواب است. وقتی من پرسیدم حاجی بابا برای چه این ثواب است؟  متاسفانه او شرح داده نمی‌­توانست و تنها می­‌گفت  که ثواب بودن آن را انسان‌های قدیمی می‌گفتند. ما  سفر های علمی و مردم شناسی می­‌گذرانیم،  سفرهای میدانی  که از نزدیک با مردم در رابطه با رسم و آیین و همه رسوم صحبت می‌­کنیم از جمله در ناحیۀ درواز وقتی با کهن سالان صحبت می­‌کردیم، چنین معلومات گرفتیم که در گذشته شب چله، آن‌ها از خمیر هر گونه کلچه، به مانند  پیکرچه­‌ها و شکلک­‌هایی به مانند ستاره، توپچه، آفتاب، ماه، گل و برخی حیوانات و …می‌پختند و در گوشۀ خانه می­‌آویختند  و این یک نوع عنعنه و جشن قدیمی است و با این ارچۀ ( کاج)  سال نوی که در آن هرگونه بازیچه‌­ها می‌­آویزند و اصلا سنت همین سال نو میلادی از جشن یلدا برآمده­ است. زادروز خورشید و بعدتر با زادروز حضرت مسیح این جشن را عینیت  مطابقت داده­ اند…باید توجه داشت که آراستن ارچه ( کاج) در جهان رمز و نماد مهر و خوشید است. نماد جاودانی ایزد مهر است. و در همان کلچه­‌های پخته شده با شکل­‌های گوناگون آرزوهای خودشان را بیان می‌­کردند و سپس آویزان می­کردند. اگر باز قدیمی‌تر رویم شاید چنین اعمالی در شب چله ریشه­‌های اعتقادی دارند در باورهای دینی باستانی به مانند زنده­‌انگاری، امینیسم و اشیاپرستی و … در تاجیکستان صاحب استقلال نیز دو سه سالی می‌­شود که فرهنگیان و تحصیل کردگان شب‌نشینی شب یلدا تشکیل می‌کنند و سال گذشته در رادیوی فرهنگ شب یلدا با شب‌نشینی فرهنگیان و  پخش مستقیم آن جشن گرفته شد…»

دکتر انظورت؛ استاد اکادمی علومی تاجیکستان و اهل سمرقند با صحبتی که با ایشان داشتم در بارۀ شب یلدا در سمرقند، بخارا و فرغانه چنین یاد می­کند: « در سمرقند و بخارا، فرغانه  و ترمز اصطلاحی با نام شب یلدا وجود ندارد؛ اما شب چله شب درازترین سال در این شهرها با آداب خاص و رسوم مخصوص برگزار می­‌شود. یکی از رسم و سنتی که در این شب بین خانواده­‌های اصیل و بومی این شهر­ها رایج است آتش روشن کردن با  کُنده (چوب بزرگ و هیزم) در روی برف در محوطۀ  خانه‌ها است. آنقدر آتش روشن می‌کنند تا سفیدی برف سیاه شود. تا نصف  شب نیز گرد و دور این آتش رقص می کنند و سرود می­‌خوانند و دست هم‌دیگر را می­‌گیرند همچو به شکل دایرۀ خورشید در اطراف آتش می‌چرخند و اجازه نمی‌­دهند دست‌های ­شان ازهم جدا شوند تا دایره­ای که به خورشید مانند است خراب شود. چنین کاری دردور آتش نشانۀ اتحاد و پیروزی در مقابل تاریکی و سیاهی است.  و نیز در این شب از برخی میوه­‌هایی که رنگ سرخ دارند مثل انار، سیب  سرخ و میوه­‌های خشک در گرد این آتش استفاده می­‌کنند. هم‌چنین در این شب میوۀ بهی بین هم‌دیگر تقسیم می‌­کنند و این کار را به خاطری زردی و هم‌رنگ بودن میوۀ  بهی  با زردی آفتاب می‌­دانند. و طفلان خرد نیز اطراف  این آتش با انواع بازی­‌ها مشغول می­‌شوند. و بعد از نصف شب بعد از گذراندن این مراسم  به خانه­‌ها بر می­‌گردند و در آنجا تا صبح شروع به قصه و افسانه خوانی می­‌کنند. به گفتۀ دکتر انظورت  آتش رمز روشنایی و تولد خورشید است و همچنین شکل دایره مانند آن رمز کرۀ زمین و خود خورشید. دکتر انظورت تصریح می کند که اکنون جشن چله بین مردم سمرقند و بخارا خیلی کم‌رنگ شده است.»

لازم به یادآوری است که آخر هر سال تقریبا هم‌زمان، در آخر ماه دسامبر از سه جشن مهم « یلدا»، « حنوکا» و «کریسمس»  در سراسر جهان تجلیل می‌­شود که هر سه جشن به معنای پیروزی نور و روشنایی بر تاریکی است. امسال که جهان با تاریکی کرونا دست و پنجه نرم می­‌کند امیدوارم که شروع این جشن­‌ها پایان تاریکی­‌ها  و تابش نور خورشید و روشنایی­‌ها بر بام تمام خانواده­­‌های جهان باشد.

به اشتراک بگذارید:

به اشتراک گذاری بر روی facebook
به اشتراک گذاری بر روی twitter
به اشتراک گذاری بر روی telegram
به اشتراک گذاری بر روی whatsapp
به اشتراک گذاری بر روی email

مطالب مرتبط

چرا غزه – پر جمعیت‌ترین مکان کرۀ زمین – روی نقشۀ گوگل تار دیده می‌شود؟

با اینکه تصاویر باکیفیت در اختیار شرکت‌های ماهواره‌ای قرار دارد، قسمت عمدۀ سرزمین‌های اسرائیل و فلسطین در گوگل اِرث با کیفیت پایین ظاهر می‌شود و به سختی می‌توان از طریق نقشۀ گوگل اتومبیل‌ها را در غزه دید.

راهبرد فشار حداکثری بر پایتخت

به نظر می‌رسد که راهبردی برای از پا درآوردن کابل طراحی شده است که برمبنای آن جلو تامین سوخت و برق پایتخت را می‌گیرند، در داخل شهر خراب‌‌کاری می‌کنند و در نظر دارند آن را محاصره کنند.